น้ำท่วมหาดใหญ่ ต้องแก้ทั้งลุ่มน้ำสงขลา!! เตือนปัญหาตื้นเขินสะสม ชูแนวคิดฟื้นฟูทะเลสาบสงขลาทั้งระบบ ขุดลอกจุดวิกฤต–เปิดทางระบายน้ำ–ลดตะกอนต้นน้ำ เสนอแผนแม่บท 10 ปี แก้ปัญหาน้ำท่วมอย่างยั่งยืน
EP1 ;แก้ปัญหาน้ำท่วมหาดใหญ่ด้วยแนวคิดขุดลอกทะเลสาบสงขลา
คงจำกันได้ว่า น้ำท่วมหาดใหญ่เมื่อปลายปี 2568 ส่วนหนึ่งของปัญหา มีการกล่าวถึงนอกจากปริมาณฝนที่ตกลงมามาก คือความล่าช้าของการระบายน้ำลงสู่ทะเล อันเป็นสาเหตุมาจากความตื้นเขินของทะเลสาบสงขลา และน้ำทะเลหนุน
เข้าใจว่า ปัญหาบางอย่างอาจได้รับงบประมาณในการแก้ไขปัญหาเบื้องต้นไปบ้างแล้ว แต่ยังเป็นเพียงโครงสร้างส่วนน้อยของปัญหา
แก้ปัญหา ทะเลสาบสงขลาตื้นเขิน ต้องแก้ทั้งระบบลุ่มน้ำ ซึ่งเป็นเรื่องใหญ่ ไม่ใช่แค่ขุดลอกก้นทะเลสาบ เพราะตะกอนจากต้นน้ำ การเปลี่ยนแปลงทางน้ำ และการไหลเวียนของน้ำในทะเลสาบ ล้วนเกี่ยวข้องกับความสามารถในการระบายน้ำและการใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำของประชาชน
สำหรับทะเลสาบสงขลา ซึ่งเป็นระบบทะเลสาบที่เชื่อมโยงกับลุ่มน้ำหลายพื้นที่ ผมเสนอให้พิจารณาแนวทางดำเนินงาน 5 ด้าน ดังนี้
1. ขุดลอกทะเลสาบเฉพาะจุดที่จำเป็น สำรวจความลึกและทำแผนที่ตะกอนท้องทะเลสาบให้เป็นปัจจุบัน
กำหนดพื้นที่ขุดลอกบริเวณร่องน้ำเดินเรือ ปากคลองที่มีตะกอนสะสม และจุดที่ขวางการไหลเวียนของน้ำ พิจารณาร่องน้ำเชื่อมต่อระหว่างทะเลสาบตอนบน ตอนกลาง และตอนล่าง ตามผลสำรวจทางวิศวกรรม (ทะเลน้อย ทะเลหลวง และทะเลสาบสงขลา)
ตรวจสอบคุณภาพตะกอนก่อนขุด และกำหนดพื้นที่นำดินเลนไปใช้ประโยชน์หรือกำจัดอย่างปลอดภัย
หัวใจสำคัญ: ไม่จำเป็นต้องขุดทั้งทะเลสาบ แต่ต้องรู้ว่าจุดไหนควรขุด ลึกเท่าใด และขุดแล้วจะเกิดประโยชน์ต่อระบบน้ำอย่างไร
2. ตัดวงจรตะกอนจากต้นน้ำ ข้อมูลของสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติและหน่วยงานด้านระบบนิเวศระบุว่า ตะกอนที่ไหลจากลุ่มน้ำ การชะล้างหน้าดิน และตะกอนจากชายฝั่งเป็นปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการตื้นเขินของทะเลสาบสงขลา
จึงควรดำเนินการควบคู่กัน ได้แก่
ฟื้นฟูป่าต้นน้ำและพื้นที่ป่าที่ถูกบุกรุก
ควบคุมการชะล้างหน้าดินจากพื้นที่เกษตรกรรมและบ่อดิน
จัดทำพื้นที่ดักตะกอนในคลองสาขาหรือจุดที่เหมาะสม โดยไม่กีดขวางทางน้ำและการอพยพของสัตว์น้ำ
ฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำที่ช่วยชะลอน้ำและดักจับตะกอนตามธรรมชาติ
ถ้าขุดลอกปลายน้ำแต่ปล่อยให้ตะกอนไหลลงมาสะสมซ้ำ ปัญหาก็จะกลับมาอีก
3. ฟื้นฟูคลองสาขาและทางเชื่อมทะเลสาบ
ต้องสำรวจคลองสายสำคัญที่เชื่อมกับทะเลสาบสงขลา โดยเฉพาะบริเวณที่รับน้ำจากพื้นที่ชุมชนและพื้นที่เกษตรกรรม เพื่อกำหนดลำดับการขุดลอกและเปิดทางน้ำให้เหมาะสม
ตัวอย่างเช่น บริเวณโคกไร่ ตำบลพะวง และคลองสำโรง ซึ่งมีรายงานปัญหาตะกอนสะสมและการระบายน้ำติดขัดในบางช่วง
อย่างไรก็ตาม การเปิดทางน้ำหรือขุดลอกคลองต้องศึกษาผลกระทบต่อระดับน้ำ ความเค็ม และการไหลเวียนของน้ำก่อน เพราะทะเลสาบสงขลามีระบบนิเวศน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำเค็มเชื่อมโยงกัน
4. แก้ปัญหาน้ำเสียและตะกอนอินทรีย์
การฟื้นฟูไม่ควรเน้นเฉพาะการขุดดิน แต่ต้องลดน้ำเสียจากชุมชน โรงงาน และกิจกรรมเกษตรกรรมด้วย เพราะสารอาหารส่วนเกินทำให้พืชน้ำและสาหร่ายเพิ่มจำนวน และเมื่อซากสิ่งมีชีวิตสะสมก็เพิ่มภาระตะกอนอินทรีย์ในทะเลสาบ แนวทางสำคัญคือ เพิ่มประสิทธิภาพระบบบำบัดน้ำเสียชุมชน
ควบคุมการปล่อยน้ำเสียจากโรงงานและฟาร์ม จัดการผักตบชวาและพืชน้ำอย่างเหมาะสม พร้อมนำชีวมวลออกจากระบบในจุดที่จำเป็น ตรวจวัดคุณภาพน้ำและปริมาณออกซิเจนละลายน้ำอย่างต่อเนื่อง
5. จัดทำแผนแม่บทฟื้นฟูทะเลสาบสงขลาทั้งระบบ
ผมเสนอให้จัดทำแผนแม่บทระยะ 10 ปี โดยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมกันรับผิดชอบ ตั้งแต่กรมชลประทาน กรมเจ้าท่า กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง หน่วยงานสิ่งแวดล้อม จังหวัด และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
เรื่องน้ำทะเลหนุนก็เป็นอีกประเด็นปัญหาที่ต้องไปศึกษาหาแนวทางในการแก้ไข แต่เบื้องต้นการบริหารจัดการประตูระบายน้ำของกรมชลประทาน เป็นเรื่องเบื้องต้นที่ต้องจัดการ ซึ่งไม่ต้องใช้งบประมาณอะไร เปลี่ยนวิธีคิด เปลี่ยนการจัดการ
กรอบดำเนินงาน 3 ระยะ
ระยะ 1
ปีที่ 1 สำรวจและแก้จุดเร่งด่วน
จัดทำแผนที่ความลึก สำรวจตะกอน ระบุจุดวิกฤต และขุดลอกร่องน้ำที่มีความจำเป็นเร่งด่วน
ระยะ 2
ปีที่ 2–5 ฟื้นฟูทั้งลุ่มน้ำ
ลดตะกอนจากต้นน้ำ ฟื้นฟูคลองสาขา ปรับปรุงระบบบำบัดน้ำเสีย และฟื้นฟูพื้นที่ชุ่มน้ำ
ระยะ 3
ปีที่ 6–10 รักษาความลึกและติดตามผล
สำรวจความลึกซ้ำ วัดอัตราการสะสมตะกอน ประเมินคุณภาพน้ำ และวางแผนขุดลอกบำรุงรักษาเป็นรอบ
ประเด็นที่ต้องตอบให้ได้ก่อนอนุมัติงบประมาณ
ทะเลสาบแต่ละตอนมีตะกอนสะสมอยู่เท่าไร และจุดใดตื้นเขินรุนแรงที่สุด?
หากขุดลอก จะต้องขุดดินกี่ล้านลูกบาศก์เมตร ใช้งบประมาณเท่าไร และดินที่ขุดขึ้นมาจะนำไปไว้ที่ไหน?
ขุดลอกแล้วจะเพิ่มพื้นที่กักเก็บน้ำหรือปรับปรุงการไหลเวียนได้จริงเพียงใด?
มีมาตรการป้องกันไม่ให้ตะกอนไหลกลับมาทับถมซ้ำอย่างไร?
ข้อเสนอหลัก: อย่าเริ่มต้นด้วยการตั้งงบขุดลอกจำนวนมหาศาล แต่ควรเริ่มจากการสำรวจความลึกและปริมาณตะกอนทั้งระบบ แล้วเลือกโครงการที่ให้ประโยชน์ชัดเจน
ไม่เริ่มต้นวันนี้ทะเลสาบสงขลาก็จะยิ่งทรุดโทรมลงตามลำดับ เพราะทุกวันนี้ร่องน้ำถูกปิดตายไปแล้ว วันหนึ่งอาจจะเหลือแค่ชื่อ “ทะเลสาบสงขลา”
(ติดตามแนวคิดแก้น้ำท่วมหาดใหญ่ตอนต่อไปนะครับ เร็วๆนี้)










