เมื่อความตายมิอาจพรากความรัก สมรสหลังมรณกรรม กฎหมายสุดแปลกของฝรั่งเศส
เรื่องใหญ่ที่ประธานาธิบดีต้องลงนาม

ในประเทศฝรั่งเศส การแต่งงานกับคนตายที่เรียกว่า "การสมรสหลังมรณกรรม" เป็นเรื่องที่อนุญาตได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งมาตรา 171 ของฝรั่งเศส ซึ่งเป็นหนึ่งในกฎหมายที่แปลก ยาวนานต่อเนื่อง และมีเอกลักษณ์ที่สุดในโลก

กฎหมายนี้เริ่มต้นเค้าโครงมาตั้งแต่ช่วงสงครามโลกครั้งที่ 1 เพื่อช่วยเหลือหญิงม่ายที่คนรักเสียชีวิตในสนามรบ แล้วมาบัญญัติเป็นกฎหมายในปี ค.ศ.1959 ซึ่งตรงกับยุคของประธานาธิบดีชาร์ล เดอ โกล โดยมีแรงผลักดันจากเหตุการณ์เขื่อนมาลปาสเซต์ ที่เมืองเฟรจูส์แตก ทำให้มีผู้เสียชีวิตกว่า 400 คน ซึ่งมีหญิงตั้งครรภ์รายหนึ่งได้สูญเสียคู่หมั้นจากเหตุการณ์วันนั้น ได้ร้องขอความเมตตาจากประธานาธิบดีเพื่อขอแต่งงานกับคนรักที่จากไป ทั้งนี้เพื่อสถานะแห่งความเป็นภรรยา และเพื่อรับรองสถานะของลูกในครรภ์ให้มีบิดาอย่างชัดเจน กฎหมาย “การสมรสหลังมรณกรรม” จึงเป็นกฎหมายสำคัญที่ถูกตราขึ้นให้เกิดประโยชน์กับผู้ที่สูญเสีย

แต่ไม่ใช่ว่าใคร ก็จะขอแต่งงานกับคนตายได้ รัฐบาลฝรั่งเศสมีเกณฑ์การพิจารณาที่เข้มงวดมาก โดยมี 3 เงื่อนไขหลัก คือ

1. "ตั้งใจจะแต่งงาน" ก่อนเสียชีวิต ซึ่งต้องมีหลักฐานเชิงประจักษ์ว่าผู้ตายมีเจตจำนงอันแน่วแน่ ไม่คลุมเครือ ว่าจะแต่งงาน เช่น มีการประกาศจัดงานแต่งงานอย่างเป็นทางการที่ศาลากลางแล้ว มีการจองสถานที่ ซื้อชุดแต่งงาน หรือซื้อแหวนแต่งงานไว้แล้ว (ลำพังเพียงจดหมายรัก หรือการตั้งครรภ์ยังไม่ถือว่าเพียงพอ)

2. “มีเหตุผลที่หนักแน่น” เช่น คู่หมั้นด่วนเสียชีวิตจากอุบัติเหตุกะทันหัน หรือมีลูกด้วยกันแล้ว และต้องการทำความฝันสุดท้ายให้เป็นจริงเพื่อเหตุผลทางจิตใจ และ/หรือเหตุผลอื่น ๆ อย่างชัดเจน

3. “ครอบครัวของผู้ล่วงลับต้องยินยอม” โดยญาติหรือครอบครัวของฝ่ายที่เสียชีวิตต้องให้การอนุมัติ และไม่คัดค้านพิธีนี้

หากเข้าเงื่อนไข 3 ข้อนี้แล้ว ก็ไม่ใช่ว่าเราจะส่งเอกสารตรงไปยังทำเนียบประธานาธิบดีได้ในทันที แม้ว่าจะมีจุดหมายปลายทางคือการให้ประธานาธิบดีฝรั่งเศสลงนามอนุมัติก็ตาม เพราะในระบบราชการของฝรั่งเศสเราต้องยื่นขออนุมัติผ่านหน่วยงานทางกฎหมายตามขั้นตอน โดยมีระยะเวลาตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงอนุมัติประมาณ 6 เดือน – 2 ปี ดังนี้

“เตรียมเอกสารชุดหลักฐาน” โดยผู้ร้อง (ฝ่ายที่ยังมีชีวิตอยู่) จะต้องเตรียมเอกสารสำคัญ 3 หมวดคือ 1.) จดหมายร้องเรียนส่วนตัว เรียนถึงประธานาธิบดีโดยตรง ชี้แจงเหตุผลความจำเป็น เช่น ครองคู่กันมานาน, มีลูกด้วยกัน หรือการเสียชีวิตกะทันหันก่อนวันแต่งงาน 2.) หลักฐานสำคัญอันแสดงถึงความตั้งใจจะแต่งงานของผู้ตาย เช่น เอกสารการขอประกาศแต่งงานที่ศาลากลาง ใบเสร็จมัดจำสถานที่จัดงาน สัญญาจ้างวงดนตรี/การจัดเลี้ยง และ/หรือ หลักฐานการซื้อแหวนและชุดแต่งงาน 3.) เอกสารทะเบียนราษฎร์ ประกอบด้วย ใบมรณบัตรของคู่รัก สูติบัตรของทั้งสองฝ่าย และสำเนาบัตรประชาชน/หนังสือเดินทาง

เมื่อรวบรวมเรียบร้อยแล้วก็มาสู่ขั้นตอนต่อไปคือ การยื่นเอกสารต่อพนักงานอัยการในท้องถิ่น โดยผู้ร้องต้องนำเอกสารทั้งหมดไปยื่นต่อพนักงานอัยการแห่งสาธารณรัฐประจำศาลในเขตพื้นที่ตามที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนาอยู่ จากนั้นจะเข้าสู่ขั้นตอนการสืบสวนเชิงลึกโดยอัยการ ซึ่งจะทำการตรวจสอบความถูกต้องของเอกสารทั้งหมด เรียกสัมภาษณ์ผู้ร้องเพื่อยืนยันความบริสุทธิ์ใจ ป้องกันการแต่งงานเพื่อหวังเงินบำนาญหรือสัญชาติ พร้อมทั้งติดต่อสอบถามความยินยอมจากครอบครัวของผู้เสียชีวิตอีกครั้ง หากครอบครัวฝ่ายผู้ตายคัดค้าน คำร้องก็จะตกไป

เมื่ออัยการท้องถิ่นสืบสวนเสร็จ และเห็นควรอนุมัติ สำนวนคำร้องส่งก็จะต่อไปยังกระทรวงยุติธรรมในกรุงปารีส เพื่อตรวจสอบความถูกต้องในแง่ของกฎหมายรัฐธรรมนูญอีกครั้ง ก่อนจะทำความเห็นเสนอต่อทำเนียบประธานาธิบดี

เอกสารที่ได้รับการตรวจสอบยืนยันจะถูกส่งถึงโต๊ะทำงานของประธานาธิบดี โดยประธานาธิบดีจะใช้ดุลยพินิจส่วนตัว ในการพิจารณาขั้นสุดท้าย หากเห็นชอบ ประธานาธิบดีจะลงนามใน "กฤษฎีกาอนุมัติการสมรส" และนำไปประกาศในหนังสือคำสั่งทางราชการของฝรั่งเศส ก็เป็นอันเสร็จสิ้นกระบวนการยื่นคำร้อง

เมื่อได้รับการอนุมัติ ใบทะเบียนสมรสที่ได้จะมีผลย้อนหลังไป 1 วันก่อนที่คู่รักจะเสียชีวิต ทำให้ผู้ร้องถูกเปลี่ยนสถานะเป็น "สามีม่าย/ภรรยาม่าย" ตามกฎหมายทันที โดยมีการกำหนดขอบเขตสิ่งที่ได้รับ และไม่ได้รับไว้อย่างชัดเจน เพื่อป้องกันการทุจริต เช่น เรื่องของการใช้สกุลของบุตร เรื่องของเงินประกันที่พึงได้ เรื่องของสินสมรสที่ไม่พึงมี เรื่องของสิทธิ์ในมรดก และ/หรือเงินบำนาญต่าง ๆ หลังจากนั้นก็จะเข้าสู่พิธีแต่งงานที่จัดขึ้นอย่างเรียบง่าย ณ ศาลากลางของเมือง โดยมีนายกเทศมนตรี หรือผู้แทน เป็นผู้ดำเนินการประกอบพิธี ในงานจะไม่มีการสวมแหวน และไม่มีฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งพูดคำว่า "รับครับ/รับค่ะ" เหมือนงานแต่งงานทั่วไป โดยคำกล่าวในพิธีได้เปลี่ยนเป็นการอ่านกฤษฎีกา และการประกาศสถานะทางกฎหมาย โดยมีตัวอย่างบทพูดอย่างเป็นทางการ ดังนี้

“ท่านผู้มีเกียรติทุกท่าน วันนี้เรามารวมตัวกันเพื่อประกอบพิธีสมรสหลังมรณกรรมระหว่าง (ชื่อผู้มีชีวิต) และ (ชื่อผู้ล่วงลับ) ตามมาตรา 171 แห่งประมวลกฎหมายแพ่ง โดยอาศัยอำนาจตามกฤษฎีกาของประธานาธิบดีแห่งฝรั่งเศส ลงวันที่ (ระบุวัน) อนุมัติให้มีการสมรสนี้ อันได้พิสูจน์อย่างแน่ชัดแล้วว่าในขณะที่ (ชื่อผู้ล่วงลับ) ยังมีชีวิตอยู่ ได้แสดงเจตจำนงที่จะเข้าสู่การสมรสนี้ แม้ความตายจะมาพรากไปก่อน แต่สาธารณรัฐฝรั่งเศสขอประกาศรับรองความปรารถนาของทั้งสองในนามแห่งกฎหมาย และด้วยอำนาจที่ข้าพเจ้าได้รับ ข้าพเจ้าขอประกาศว่า (ชื่อผู้มีชีวิต) และ (ชื่อผู้ล่วงลับ) ได้ผูกพันเป็นสามีภรรยากันโดยชอบด้วยกฎหมาย โดยมีผลตั้งแต่วันที่ (1 วันก่อนวันเสียชีวิต) เป็นต้นไป”

ในพิธีจะมีการนำภาพถ่ายขนาดใหญ่ของผู้ล่วงลับ และช่อดอกไม้ มาวางไว้บนโต๊ะต่อหน้านายกเทศมนตรีในตำแหน่งของเจ้าบ่าวหรือเจ้าสาว โดยฝ่ายที่ยังมีชีวิตอยู่ และพยานจะเป็นผู้ลงนามในสมุดทะเบียนสมรสของศาลากลางเพียงฝ่ายเดียว จากนั้นเจ้าหน้าที่จะบันทึกสถานะลงในเอกสารของฝ่ายที่ยังอยู่ว่าเป็น "ม่าย" ตั้งแต่วันทำพิธี

แต่ละปีทำเนียบประธานาธิบดีฝรั่งเศสได้รับคำร้อง "การสมรสหลังมรณกรรม" จากครอบครัวผู้สูญเสียประมาณ 100 ราย โดยมีกรณีที่ผ่านการคัดกรองแล้ว ได้ทำพิธีแต่งงานจริงอยู่ที่ประมาณ 50 รายต่อปี โดยมากมักถูกปฏิเสธไปในขั้นตอนการตรวจสอบของกระทรวงยุติธรรม เนื่องจากหลักฐานการแสดงเจตจำนงของฝ่ายผู้เสียชีวิตไม่มีน้ำหนักเพียงพอ หรือมีข้อสงสัยเรื่องผลประโยชน์แอบแฝง แต่กระนั้นก็พอจะยกตัวอย่างกรณีที่ได้รับอนุมัติ เช่น

“เอเตียน ปาสกาล และคริสแตล เดอมิแชล" ปี ค.ศ. 2009 คู่รักที่ครองคู่กันมากว่า 6 ปี และมีแผนแต่งงานกันอย่างเป็นทางการ แต่ทว่าเอเตียนกลับประสบอุบัติเหตุทางรถยนต์เสียชีวิตก่อนวันงาน คริสแตลจึงได้ยื่นคำร้องขอต่อประธานาธิบดี นีโกลา ซาร์โกซี (ดำรงตำแหน่ง 2007 – 2012) โดยเธอมีหลักฐานทั้งชุดแต่งงานที่ซื้อไว้แล้ว เอกสารการจองสถานที่จัดงานแต่งงาน และเอกสารการจดแจ้งความจำนงที่ศาลากลางของเมือง ประธานาธิบดีได้อนุมัติคำร้องของเธอ โดยมีพิธีแต่งงานที่ศาลากลางเมือง ในงานเธอสวมชุดแต่งงานสีขาว ถือภาพถ่ายของเอเตียนไว้ในอ้อมแขน พร้อมด้วยแขกเหรื่อที่มาร่วมงาน ท่ามกลางบรรยากาศทั้งชื่นมื่น และโศกเศร้าคละเคล้ากันไป

เรื่องราวของเซเวอรีน และมิคาเอล ในปี ค.ศ. 2011 พวกเขาวางแผนจะแต่งงานกัน หลังจากที่คบกันมานานหลายปี แต่ฝ่ายชายด่วนมาจากไปด้วยโรคหัวใจล้มเหลวเฉียบพลันก่อนวันแต่งงานไม่กี่สัปดาห์ โดยมีหลักฐานจากเอกสารทางการที่จองวันแต่งงานไว้ที่ศาลากลาง นอกจากนี้เซเวอรีนยังยื่นหลักฐาน "พินัยกรรมความตั้งใจ" ที่มิคาเอลเคยเขียนบันทึกไว้ในสมุดไดอารี่ว่าเขาปรารถนาจะใช้ชีวิต และแก่เฒ่าไปพร้อมกับเธอ รวมถึงคำให้การจากครอบครัวของฝ่ายชายที่ช่วยยืนยันเรื่องการแต่งงาน จึงทำให้ประธานาธิบดีลงนามอนุมัติ ส่งผลให้เซเวอรีนได้เปลี่ยนนามสกุลเป็นของมิคาเอล และทำให้ลูก ๆ ของพวกเขามีสถานะเป็นลูกที่เกิดในสมรสอย่างสมบูรณ์

ในยุคของประธานาธิบดีเอ็มมานูเอล มาครง ก็ได้ลงนามอนุมัติคำร้องตามกฎหมายนี้อยู่พอสมควร เช่น กรณีของ พอเลตต์ อูร์คาเดต์ กับ โดมินิก ลาบาร์เรร่า คู่รักที่อยู่ร่วมกันมานานกว่า 40 ปี แต่โดมินิกได้เสียชีวิตลงอย่างกะทันหันด้วยโรคประจำตัวในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 2020 ก่อนหน้ากำหนดการจัดงานแต่งงานของทั้งคู่เพียงไม่กี่สัปดาห์ พอเลตต์จึงได้ยื่นคำร้อง และได้รับอนุมัติจากประธานาธิบดี ให้เข้าพิธีแต่งงานหลังมรณกรรมในปี ค.ศ 2023

จะเห็นได้ว่ารัฐบาลฝรั่งเศสจะไม่พิจารณาอนุมัติจาก "ความเศร้าโศก" เพียงอย่างเดียว แต่จะดูที่ “การกระทำอันเป็นรูปธรรมก่อนเสียชีวิต" เพื่อพิสูจน์ว่าผู้ตายเตรียมพร้อม ยอมรับที่จะแต่งงานด้วยความเต็มใจก่อนที่จะจากโลกนี้ไป

ปัจจุบันกฎหมายนี้เริ่มมีความสำคัญลดลง เนื่องจากในอดีตนอกจากเรื่องของความรัก ผู้ยื่นคำร้องมักมุ่งไปที่เรื่อง “การรับรองบุตรในครรภ์" เพื่อให้เด็กที่กำลังจะเกิดมามีสถานะเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย และมีสิทธิ์ใช้นามสกุลพ่อ แต่ปัจจุบันฝรั่งเศสได้ปรับเปลี่ยนกฎหมายให้เด็กที่เกิดนอกสมรสมีสิทธิเท่าเทียมกับเด็กในสมรสทุกประการ ผู้ยื่นคำร้องที่จะใช้กฎหมายเพื่อเหตุผลในด้านนี้ลดความจำเป็นลง

เหตุผลส่วนใหญ่ของผู้ยื่นคำร้องในปัจจุบันจึงกลายเป็นเรื่องของ “การเยียวยาจิตใจ" การทำความฝันสุดท้ายให้เป็นจริงเพื่อเป็นเกียรติแก่ความรักของผู้ที่สูญเสียคนรัก กฎหมายนี้จึงไม่ใช่กฎหมายโบราณที่ถูกทิ้งไว้ในประวัติศาสตร์ แต่ยังเป็นเครื่องมือเยียวยาจิตผ่านทางกฎหมายที่รัฐบาลฝรั่งเศสหยิบมาใช้เพื่อมนุษยธรรมในยุคปัจจุบัน