นักยุทธศาสตร์ประเมินความคุ้มค่า-ข้อกังวลโครงการเจ้าพระยา 2 คุ้มค่าการลงทุนในระยะยาว
อนุทิน ชาญวีระกูล นายกรัฐมนตรี พูดชัดเจนระหว่างไปตรวจน้ำท่วมที่สุพรรคบุรีว่า โครงการขุดคลองระบายน้ำชัยนาท-ป่าสัก-กรุงเทพ-สมุทรปราการ อ่าวไทย (เจ้าพระยา)จะต้องเกิดขึ้นแน่นอน ครม.ได้อนุมัติกรอบวงเงินงบประมาณไว้แล้ว 165,000 ล้านบาท ใช้เวลา 7-8 ปี เริ่มดำเนินการปีงบประมาณ 2570 เป็นต้นไป
เริ่มศึกษาโครงการนี้ถึงความเป็นมา รายละเอียดของโครงการ นัดคุยกับ วิทยา แก้วมี อธิบดีกรมชลประทาน เจ้าของโครงการ ทราบว่า โครงการได้เริ่มดำเนินการในช่วงแรกแล้ว คือชัยนาท-ป่าสัก สำคัญคือต้องเวนคืนที่ดิน และจะกระทบต่อชาวบ้านที่ต้องอพยพ 2000 กว่าครัวเรือน ที่กรมชลประทานจะต้องจ่ายค่าเวนคืนที่ดินอย่างคุ้มค่ากับการเสียสละอพยพไปสร้างบ้านใหม่ ซึ่งจะต้องพูดคุยทำความเข้าใจกันทุกครัวเรือน
มีรายละเอียดที่พูดคุยกันมาก จะค่อยๆทยอยนำมาเสนอ แต่รูดไปเจอผู้เชี่ยวชาญท่านหนึ่งเขียนถึงโครงการนี้ไว้ และสอดคล้องกับวิธีการดำเนินงานของกรมชลประทาน จึงขออนุญาตมาถ่ายทอดต่อ เพื่อประโยชน์ในการศึกษาโครงการขนาดใหญ่
ณัฏฐ์ มงคลนาวิน นักวิเคราะห์ข้อมูลและยุทธศาสตร์สังคม เขียนบทความถึงโครงการ แม่น้ำเจ้าพระยา 2 โดยระบุว่า ทุกครั้งที่ฤดูน้ำหลากมาเยือน สังคมไทยมักวนเวียนอยู่กับคำถามเดิม: เราจะยอมจ่ายเงินเยียวยาน้ำท่วมซ้ำซากปีละหลายหมื่นล้าน หรือจะกล้าลงทุนโครงสร้างพื้นฐานเพื่อตัดวงจรปัญหานี้ให้จบ?
โครงการคลองผันน้ำหลาก “ชัยนาท–ป่าสัก–อ่าวไทย” หรือที่สังคมรู้จักในชื่อ “โครงการแม่น้ำเจ้าพระยา 2” ภายใต้งบประมาณรวมกว่า 1.6 แสนล้านบาท บวกค่าเวนคืนที่ดินอีกกว่า 20,000 ล้านบาท กำลังถูกตั้งคำถามสำคัญในเชิงความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์และยุทธศาสตร์สังคมว่า
“เมกะโปรเจกต์นี้คุ้มค่าจริงไหม และแก้ปัญหาได้ตรงจุดเพียงใด?”
1. เคลียร์ชัดตั้งแต่ต้น: โครงการนี้ช่วยใครบ้าง และ “ไม่ใช่แค่คนกรุงเทพฯ”
ความเข้าใจผิดสำคัญคือคิดว่าโครงการ 1.6 แสนล้านบาทนี้ทำขึ้นมาเพื่อปกป้องเฉพาะคนเมืองหลวง แต่ข้อมูลเชิงพื้นที่บ่งชี้ว่าโครงการนี้ช่วยลดพื้นที่น้ำท่วมได้กว่า 3.48 ล้านไร่ ครอบคลุมผู้ได้รับประโยชน์ถึง 3 กลุ่มยุทธศาสตร์:
กลุ่มที่ 1: ชุมชนท้ายเขื่อนเจ้าพระยา (ผู้รับเคราะห์น้ำท่วมซ้ำซากทุกปี)
ประชาชนริมน้ำนอกคันกั้นน้ำใน ชัยนาท, สิงห์บุรี, อ่างทอง และพระนครศรีอยุธยา จะหลุดพ้นจากวิกฤติน้ำท่วมขังสูง 1–2 เมตร นานข้ามเดือน เพราะมวลน้ำท้ายเขื่อนจะถูกควบคุมให้อยู่ในระดับปลอดภัย
กลุ่มที่ 2: โซนกรุงเทพฯ ปริมณฑล และฐานนิคมอุตสาหกรรม
กรุงเทพฯ, นนทบุรี, ปทุมธานี และสมุทรปราการ ปลอดภัยจากน้ำเหนือที่หลากมาชนกับน้ำทะเลหนุน ป้องกันไม่ให้นิคมฯ นวนคร, ไฮเทค, บางปะอิน หรือโซนบางพลี ต้องเผชิญมหาอุทกภัยซ้ำรอยปี 2554 ช่วยรักษาการจ้างงานนับแสนตำแหน่ง
กลุ่มที่ 3: โซนภาคกลางตะวันออก (ได้ทั้งกันน้ำท่วม และได้น้ำต้นทุนหน้าแล้ง)
ลพบุรี, สระบุรี, นครนายก และฉะเชิงเทรา ไม่เพียงแต่ได้รับการระบายน้ำหลากตัดตรงลงอ่าวไทยอย่างรวดเร็วแต่ในฤดูแล้ง คลองสายใหม่นี้จะทำหน้าที่เป็น อ่างเก็บน้ำแนวยาวกักเก็บน้ำจืดได้กว่า 155 ล้านลูกบาศก์เมตรส่งน้ำต้นทุนให้ภาคเกษตรกรรมและนิคมฯ ในแถบ EEC ได้อย่างต่อเนื่อง
2. สลัดคอขวดวิศวกรรม: จากแนวพระราชดำริ “ถนนวงแหวนน้ำ” สู่โครงการจริงแนวคิดคลองผันน้ำเลี่ยงเมืองหลวง มีรากฐานสอดคล้องกับแนวพระราชดำริของในหลวงรัชกาลที่ 9 หลังมหาอุทกภัยปี 2538 ที่ทรงเปรียบเทียบว่า หากกรุงเทพฯ ต้องการถนนวงแหวนรอบนอกเพื่อไม่ให้การจราจรติดขัดในเมือง ระบบระบายน้ำก็ต้องการ “ถนนวงแหวนน้ำ” เพื่อตัดมวลน้ำหลากออกสู่อ่าวไทยโดยไม่ต้องไหลผ่านเมืองหลวงเช่นกันในระบบปัจจุบัน มวลน้ำจาก ปิง วัง ยม น่าน ไหลมารวมกันที่หน้าเขื่อนเจ้าพระยา จ.ชัยนาท เมื่อถึงจุดวิกฤตที่ต้องระบายน้ำแตะ 2,500 ลบ.ม./วินาที มวลน้ำทั้งหมดจะถูกบีบลงสู่แม่น้ำสายหลัก ผ่าน ชัยนาท สิงห์บุรี อ่างทอง อยุธยา ปทุมธานี นนทบุรี เข้าสู่กรุงเทพฯ
ข้อจำกัดเชิงโครงสร้างของระบบเดิม:
คลองชลประทานเดิมถูกออกแบบมาเพื่อ “การกระจายน้ำทำการเกษตร” ไม่ใช่ “การระบายน้ำท่วม”คลองเดิมมีลักษณะ ต้นคลองกว้าง ปลายคลองแคบ (ต้นทางรับน้ำได้ 210 ลบ.ม./วินาที แต่ปลายทางระบายได้เพียง 120–140 ลบ.ม./วินาที) น้ำจึงเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่เกษตรกรรมและชุมชนข้างเคียงทันทีที่เริ่มผันน้ำ
3. โมเดลตัดยอดน้ำ: 900 ลบ.ม./วินาที ผ่านแนวระบาย 9 จังหวัด
โครงข่ายคลองผันน้ำ “เจ้าพระยา 2” ระยะทางรวมประมาณ 270 กิโลเมตร ถูกออกแบบมาเพื่อตัดยอดน้ำหลาก (Peak Flow) ออกสู่อ่าวไทยโดยตรง โดยแบ่งเป็น 2 ช่วงสำคัญ:
ช่วงชัยนาท–ป่าสัก (ขยายคลองเดิม ~134 กม.): ปรับปรุงขยายคลองชลประทานเดิมผ่าน ชัยนาท นครสวรรค์ ลพบุรี สระบุรี ขยายศักยภาพการตัดน้ำหลากได้สูงถึง 930 ลบ.ม./วินาที
ช่วงป่าสัก–อ่าวไทย (ขุดคลองใหม่ ~135 กม.): ขุดแนวคลองใหม่ขนาดก้นคลองกว้าง 170 เมตร เริ่มจาก อ.เสาไห้ จ.สระบุรี ลากผ่าน อยุธยา นครนายก ฉะเชิงเทรา สู่ปากอ่าวไทยที่สมุทรปราการ ระบายน้ำได้ราว 600 ลบ.ม./วินาที ร่วมกับการขยายระบบสูบน้ำและคลองระบายน้ำฝั่งตะวันออกตอนล่าง
ตัวเลขชี้วัดผลลัพธ์: เมื่อระบบตัดยอดน้ำออกไปได้ราว 900 ลบ.ม./วินาที มวลน้ำที่จะไหลผ่านลุ่มน้ำเจ้าพระยาสายหลักจะลดลงเหลือประมาณ 1,600 ลบ.ม./วินาที ซึ่งอยู่ในเกณฑ์ที่แนวตลิ่งเดิมรองรับได้โดยไม่เอ่อท่วมพื้นที่เศรษฐกิจท้ายเขื่อน
4. คุ้มค่าจริงไหม? ชั่งน้ำหนักต้นทุน 1.6 แสนล้าน กับความสูญเสียระดับชาติ
หากเทียบตัวเลขการลงทุน 1.6 แสนล้านบาท กับความเสียหายที่ประเทศต้องจ่ายซ้ำซาก ความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ (Cost-Benefit) มีมิติที่ชัดเจน:
บทเรียนมหาอุทกภัยปี 2554: ธนาคารโลกประเมินความเสียหายสูงถึง 1.44 ล้านล้านบาท เมกะโปรเจกต์นี้จึงคิดเป็นเพียงประมาณ 11% ของมูลค่าความเสียหายในครั้งนั้น
งบเยียวยารายปี: รัฐบาลต้องสูญเสียงบประมาณฉุกเฉินและเงินชดเชยน้ำท่วมปีละนับหมื่นล้านบาทอย่างไม่มีวันสิ้นสุด โครงการนี้จึงทำหน้าที่เป็น Risk Hedging (การประกันความเสี่ยง) ที่คุ้มทุนในระยะยาวความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจ: ป้องกันการย้ายฐานการผลิตของนักลงทุนต่างชาติ (FDI) ในนิคมอุตสาหกรรมภาคกลาง และสร้างความมั่นคงด้านน้ำให้กับเขตเศรษฐกิจพิเศษ EEC
5. เจาะลึก 4 ข้อข้องใจของชุมชน: สิ่งที่รัฐต้องตอบให้เคลียร์
โครงการนี้กินพื้นที่เวนคืนกว่า 16,000 ไร่ และกระทบที่อยู่อาศัยราว 2,600 ครัวเรือน เสียงสะท้อนจากคนในพื้นที่ไม่ใช่การคัดค้านแบบไร้เหตุผล แต่เป็นความกังวลต่อชีวิตความเป็นอยู่ที่รัฐต้องให้ความกระจ่าง:
ข้อข้องใจที่ 1: “เอาคนนอกเมืองมารับกรรมแทนคนกรุงหรือไม่?”
ความรู้สึกที่กลัวว่าจะถูกทิ้งให้เป็นผู้รับเคราะห์เพียงลำพัง
คำตอบเชิงยุทธศาสตร์: ระบบนี้ไม่ใช่การเอาน้ำไปแช่ขังในทุ่งแบบเดิม แต่เป็นการดึงน้ำตัดตรงลงทะเลให้เร็วที่สุด และเพื่อตอบแทนความเสียสละ รัฐต้องให้สิทธิพิเศษแก่ชุมชนริมแนวคลองในการดึงน้ำต้นทุนไปใช้ทำการเกษตรและอุปโภคในฤดูแล้ง
ข้อข้องใจที่ 2: ปัญหา “ที่ดินตาบอด” และ “ชุมชนถูกตัดขาดสองฝั่ง”
คลองขนาดยักษ์ที่มีเขตก่อสร้างกว้างกว่า 200–300 เมตร เปรียบเสมือนกำแพงน้ำที่ผ่ากลางวิถีชีวิต วัด โรงเรียน และญาติพี่น้อง
คำตอบเชิงยุทธศาสตร์: รัฐต้องวางโครงข่าย “วิศวกรรมการสัญจรชุมชน” กำหนดระยะสะพานข้ามคลองในความถี่ที่เหมาะสม ไม่ใช่เว้นห่างกัน 10–15 กิโลเมตร และต้องมีแผนจัดรูปที่ดินเพื่อแก้ปัญหาที่ดินตาบอดก่อนเริ่มขุดคลอง
ข้อข้องใจที่ 3: ความเสี่ยงน้ำเค็มหนุน น้ำขังเน่าเสีย และระบบนิเวศการเกษตรพังทลาย
ความกังวลว่าน้ำเค็มจากอ่าวไทยจะรุกเข้าสู่พื้นที่เกษตร หรือคลองจะกลายเป็นหลุมดินรกร้างในหน้าแล้ง
คำตอบเชิงยุทธศาสตร์: ต้องมีระบบประตูกั้นน้ำเค็มและสถานีสูบน้ำปลายคลองที่ควบคุมด้วยระบบ Dynamic Control พร้อมทั้งรักษาระดับน้ำขั้นต่ำ (Dead Storage) ไว้ตลอดปีเพื่อการเกษตร
ข้อข้องใจที่ 4: ความกังขาต่อ “ราคาเวนคืน” และ “ความเคว้งคว้างระหว่างรอโครงการ”ราคาประเมินราชการมักต่ำกว่าราคาตลาดจริง ทำให้เงินที่ได้ไม่พอไปตั้งรกรากใหม่ อีกทั้งขั้นตอนโครงการที่ยาวนานทำให้ชาวบ้านไม่กล้าลงทุนในที่ดินเดิม
คำตอบเชิงยุทธศาสตร์: รัฐต้องเปลี่ยนเกณฑ์เวนคืนไปสู่ Replacement Cost (มูลค่าทดแทนที่แท้จริง) พร้อมเงินสนับสนุนการตั้งถิ่นฐานใหม่ (Relocation Assistance) และชี้แจงกรอบเวลาที่แน่นอน โปร่งใส
6. ปลดล็อกความคุ้มค่าสูงสุด: สู่ “Double-Use Infrastructure”
เพื่อให้งบประมาณ 1.6 แสนล้านบาทคุ้มค่าเกินร้อย โครงการนี้ต้องไม่เป็นแค่ “คลองระบายน้ำท่วมที่ใช้งานปีละ 2–3 เดือน” แต่ต้องยกระดับเป็น โครงสร้างพื้นฐานอเนกประสงค์:
ทางหลวงเลี่ยงเมือง: พัฒนาถนนคันคลองทั้งสองฝั่งเป็นโครงข่ายโลจิสติกส์เชื่อมภาคกลางตอนบนสู่ชายฝั่งทะเล
อ่างเก็บน้ำต้นทุน: ใช้เป็นแหล่งน้ำดิบป้อนภาคเกษตรและอุตสาหกรรม EEC ในหน้าแล้ง
ควบคุมผังเมือง: กำหนดแนวโซนนิ่งป้องกันไม่ให้เขตเมืองขยายตัวมาทับแนวทางน้ำหลากในอนาคต
ความคุ้มค่าที่แท้จริงของ “เจ้าพระยา 2” จึงไม่ใช่แค่การระบายน้ำได้ตามโจทย์วิศวกรรม แต่คือการบริหารจัดการผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและชดเชยผู้ได้รับผลกระทบอย่างเป็นธรรม เพื่อให้เมกะโปรเจกต์นี้กลายเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุดของประเทศ
นี้เป็นบทความที่อ่านแล้วเข้าใจง่าย และคนเขียนก็เข้าใจในตัวโครงการนี้เป็นอย่างดี ขอขออนุญาตนำมาเผยแพร่ต่อ เพื่อความเข้าใจร่วมกัน ไม่ใช่คิดแต่จะต้านอย่างเดียว
